In dit hoofdstuk

• Verschillende krachten geven vorm aan een landschap: geologische, ecologische en menselijke invloeden. Inzicht in deze dynamiek is cruciaal voor effectief beheer en herstel.
• Landschapsgrenzen worden gedefinieerd door spirituele, natuurlijke, culturele en economische factoren. Grenzen zijn meer dan lijnen op een kaart; ze stemmen activiteiten op elkaar af, creëren projectidentiteit en helpen bij het monitoren.
• De 3 Zones kunnen helpen bij het definiëren en begrijpen van uw landschap. Ze helpen je om uit te zoomen en het grote geheel te zien, en om de complexiteit en dynamiek tussen natuurlijke, economische en gecombineerde zones te begrijpen ter ondersteuning van betere besluitvorming.

Een van de eerste stappen in het werken op landschapsniveau is het analyseren van het landschap om beter te begrijpen hoe het gevormd is en welke factoren het beïnvloeden. Om te beginnen moet je je werkgebied afbakenen door grenzen op te stellen. Soms zijn de grenzen van een landschap duidelijk, maar soms kan het moeilijk zijn om precies te zijn. Dit hoofdstuk verkent methoden voor het bepalen van de grenzen en de voordelen van het omarmen van een 3 Zones perspectief.

Herinnering: wat bedoelen we met landschap?

Laten we nog eens terugkomen op het concept van een landschap. Het is een socio-ecologisch systeem dat bestaat uit meerdere onderling verbonden natuurlijke of door de mens veranderde gebieden en wetlands. Het wordt beïnvloed door geologie, klimaat, flora en fauna, maar ook door historische, economische, sociaal-culturele en politieke activiteiten (aangepast van Het Kleine Duurzame Landschap Boek). Binnen een landschap bestaan verschillende vormen van landgebruik naast elkaar, van landbouw en bosbouw tot behoud van biodiversiteit en stedelijke gebieden. Over het algemeen wordt een gebied met slechts één soort landgebruik beschouwd als een site, niet als een landschap. Deze verschillende vormen van gebruik worden beheerd door verschillende belanghebbenden, elk met hun eigen doelstellingen, zoals behoud van biodiversiteit, landbouwproductiviteit of bestaanszekerheid. Gezien het diverse gebruik van landschappen kan het definiëren van grenzen een uitdaging zijn. Dus waar beginnen we? 

Het is cruciaal om de juiste schaalbalans te vinden en ecologische herstelinspanningen te optimaliseren. Idealiter is een landschap klein genoeg om effectief te beheren, maar groot genoeg om in de behoeften van verschillende belanghebbenden te voorzien. Landschappen moeten groot genoeg zijn om alle componenten van hun complexe systemen te herbergen, meestal tussen 50.000 en 100.000 hectare, hoewel dit kan variëren afhankelijk van de specifieke context. 

Wat vormt een landschap?

Terugkijken in de tijd om de factoren te begrijpen die de fysieke en biologische omgeving van een landschap vormgeven, is een leidraad voor effectief beheer en herstel. Door deze invloeden te herkennen, kunnen belanghebbenden weloverwogen strategieën ontwikkelen. Belangrijke factoren die landschappen vormgeven zijn: 

• Geologische invloeden. Deze krachten werken over lange tijdschalen en omvatten tektonische bewegingen, opwaartse druk en vulkanische activiteit. Ze bepalen de fundamentele kenmerken van het landschap, zoals rotssoorten en basistopografie.
• Geomorfologische invloeden. Weer, water, vegetatie en andere natuurlijke krachten geven vorm aan het landschap door erosie, afzetting van sediment en bodemopbouw. Deze processen vinden plaats op middellange tijdschalen, van tientallen jaren tot eeuwen.
• Ecologische invloeden. De dynamische wisselwerking tussen biodiversiteit en de geologische omgeving zorgt voor een voortdurende evolutie binnen ecosystemen. Vegetatie, planteneters, vleeseters, prooien en roofdieren geven voortdurend vorm aan het ecosysteem dat ze sinds de evolutie bewonen. Van grote wilde dieren tot micro-organismen, soorten werken op elkaar in om het ecologisch evenwicht van het landschap vorm te geven. Dit is al duizenden jaren aan de gang, net zoals menselijke activiteiten landschappen drastisch hebben veranderd in de afgelopen millennia.
• Antropogene invloeden. Menselijke activiteiten hebben een diepgaand effect op het landschap. Mensen kappen bossen, draineren, ontginnen of bewerken land, veranderen de loop van rivieren en leggen wegen en steden aan. Deze effecten zijn vaak zichtbaar op korte tijdschalen van maanden of decennia. Hoewel de mens al duizenden jaren in wisselwerking staat met landschappen, is hun vermogen om hun omgeving te veranderen enorm toegenomen sinds de uitvinding van de stoommachine. Culturele factoren spelen ook een rol bij het vormen van overtuigingen en gedragingen die het landgebruik en de beheerpraktijken beïnvloeden.

De grenzen van het landschap bepalen

Een landschap is van vitaal belang voor de lokale en nationale identiteit van mensen, maar de grenzen ervan zijn niet star; ze kunnen in de loop van de tijd verschuiven. Bepalen waar het ene landschap eindigt en het andere begint is een beetje als het vinden van de grens op een kaart - soms duidelijk gedefinieerd, andere keren onzeker. Bij het bepalen van deze grenzen komt meer kijken dan alleen wetenschappelijke analyse; het vereist een open dialoog. Het vaststellen van grenzen bevordert een gezamenlijk begrip en biedt duidelijkheid voor het organiseren van activiteiten en het monitoren van de voortgang. 

Naarmate je meer inzicht krijgt in het landschap, kunnen de grenzen veranderen om beter aan te sluiten bij de reikwijdte van je werk en de dynamiek van het landschap. Landschapsgrenzen kunnen bijvoorbeeld worden aangepast bij het stellen van tastbare doelen die zijn afgestemd op je visie (zie hoofdstuk Een gezamenlijke visie voor het landschap creëren). Om de grenzen van je landschap te bepalen, is het nuttig om de kenmerken van het landschap te analyseren en de 3 zones te definiëren - die we hierna zullen verkennen.

Administratieve grenzen

Administratieve grenzen komen vaak niet overeen met de natuurlijke lay-out van het land. Hoewel het logisch kan zijn om je landschap te definiëren aan de hand van natuurlijke kenmerken, kan dit problemen opleveren als je over administratieve grenzen heen werkt, zoals provinciale of nationale grenzen. Een rivier of bergketen kan dienen als een duidelijke natuurlijke grens binnen een landschap, terwijl administratieve grenzen deze kenmerken bijvoorbeeld kunnen doorsnijden. Deze mismatch kan samenwerkingsinspanningen bemoeilijken die zich uitstrekken over meerdere administratieve gebieden. 

Vegetatietypen

In bepaalde regio's varieert de vegetatie aanzienlijk. Verschillende vegetatietypen kunnen een heel verschillende dynamiek en vereisten voor herstel of duurzaam beheer hebben. Afhankelijk van je prioriteiten kun je besluiten om je te richten op slechts één vegetatietype of een mix op te nemen in je landschapsplan. In een wetlandgebied aan de kust kunnen bijvoorbeeld zouttolerante mangroves goed gedijen naast zoetwatermoerassen en hooglandbossen. Afhankelijk van je doelstellingen kun je ervoor kiezen om je te concentreren op het herstel van een specifiek vegetatietype, zoals mangroven, of een combinatie van habitats in je landschapsplan opnemen.

Geologie en bodemtypes

Net als bij vegetatie moet je overwegen of je je concentreert op specifieke soorten geologische of bodemkenmerken, of dat je de variatie in het landschap omarmt. Als het doel bijvoorbeeld is om vochtige habitats te herstellen, kan het een strategische keuze zijn om je te richten op veenweiden.

Migratieroutes van wilde dieren

Belangrijke migratieroutes van wilde dieren kunnen de grens bepalen of vereisen volledige opname binnen uw landschapsgrenzen. In een bosrijke regio kan het migratiepad van een kudde herten bijvoorbeeld verschillende habitats doorkruisen, waaronder bos, grasland en waterrijke gebieden. Door ervoor te zorgen dat deze routes volledig binnen de landschapsgrenzen vallen, wordt hun bescherming en behoud ondersteund.

Totale grootte

Landschappen worden niet gekenmerkt of gedefinieerd door grootte, maar om praktische redenen is het het beste om te werken in grote landschappen van 50.000 tot 1.000.000 hectare, of meer. Dit maakt het mogelijk om ecologische processen te herstellen, zoals de migratie van dieren en de verspreiding van zaden, waarvoor grote gebieden nodig zijn. Wat precies te klein en wat te groot is, verschilt wereldwijd per context, maar landschappen moeten een zodanige omvang hebben dat het mogelijk is om ecologische processen te herstellen en de voortgang te bewaken. Vergeet niet dat landschappen voor meerdere doeleinden worden gebruikt en bestaan uit onderling verbonden natuurlijk land, door de mens veranderd land en wetlands. Als het gebied slechts één type landgebruik heeft, wordt het over het algemeen beschouwd als een gebied en niet als een landschap. 

Waterrijke gebieden

Houd rekening met het belang van wetlands in je landschapsbeoordeling. Dit zijn gebieden waar water de belangrijkste factor is die het milieu en het bijbehorende planten- en dierenleven beheerst. Ze komen voor waar de grondwaterspiegel zich aan of nabij de oppervlakte van het land bevindt, of waar het land bedekt is met water (voor een meer gedetailleerde beschrijving van wetlands, zie de Ramsar Conventie hier). Deze gebieden, die waterlichamen omvatten zoals beken, rivieren, meren en kustzeeën, spelen een essentiële rol in de dynamiek van een landschap. Wetlands verbinden land, vegetatie en water en oefenen op elk daarvan een aanzienlijke invloed uit. Bij het definiëren van landschapsgrenzen moeten wetlands worden meegenomen om de bescherming en het behoud van kritieke habitats voor bijvoorbeeld aquatische soorten te garanderen. 

Topografie en dominante weerpatronen

Als het landschap gevarieerd is, moet je rekening houden met de heersende weerpatronen. Dit helpt bij het identificeren van gebieden met veel neerslag en gebieden die gevoelig zijn voor regenschaduw. Deze laatste zijn stukken warm, droog land die worden veroorzaakt door bergen die de neerslag aan één kant tegenhouden. Topografische kenmerken hebben een grote invloed op waterstroming, bodemerosie en levensvatbaarheid van de landbouw. 

Culturele diversiteit en lokale identiteiten

Het is belangrijk dat de grenzen de diversiteit van culturen en subculturen in het landschap nauwkeurig weerspiegelen, inclusief cultureel erfgoed, heilige plaatsen en traditionele gebruiken voor landgebruik. Een holistische benadering bouwt voort op traditionele en inheemse wijsheid en omvat eeuwenlange duurzame praktijken die vaak diep geworteld zijn in harmonieuze relaties met de natuur. 

Potentieel interessante belanghebbenden

Bij het definiëren van het landschap moet ook rekening worden gehouden met financiers, overheidsinstellingen, showcasefarms en andere mogelijk relevante belanghebbenden. Het kan strategisch zijn om hun werkgebieden op te nemen in uw landschapsdefinitie, die kan worden gevisualiseerd met behulp van spelden op een kaart. Samenwerken met een overheidsinstantie op het gebied van stroomgebiedbeheer, met inbegrip van haar operationele gebied binnen de landschapsgrens, zorgt voor afstemming op haar doelstellingen en vergemakkelijkt de coördinatie, bijvoorbeeld. 

Industrie

De grenzen van je initiatief kunnen worden bepaald door de industrie. Als u zich richt op een specifieke bedrijfstak of waardeketen, zoals de citrusteelt, kunt u uw landschapsgrenzen bepalen rond gebieden waar citrusboerderijen geconcentreerd zijn. Deze aanpak zorgt voor afstemming op de behoeften van de sector en vergemakkelijkt gerichte interventies om de citrusproductie en aanverwante activiteiten binnen het afgebakende landschap te ondersteunen.

Grenzen schetsen

Als je de factoren die bijdragen aan het bepalen van de grenzen van je landschap in kaart hebt gebracht en op kaarten hebt gelegd, begint je werkgebied vorm te krijgen. Je zult merken dat er gebieden zijn waar de grenzen elkaar overlappen of waar er een concentratie is van potentieel interessante kansen, of het nu gaat om belanghebbenden of andere factoren. Schets de grenzen ruwweg met een potlood voor de flexibiliteit. Precisie is in dit stadium niet cruciaal; het belangrijkste is dat belanghebbenden zich identificeren met het gedefinieerde gebied. Het lezen van het volgende hoofdstuk over het begrijpen en definiëren van de 3 Zones kan ook nuttig zijn bij het schetsen van de grenzen.

Hier zijn enkele hulpmiddelen die je kunnen helpen bij het verkennen van ruimtelijke informatie en het digitaal in kaart brengen van grenzen: Terraso, Ontdekkingsreiziger.landRestauratie, Folder.js, CarryMap, Mapeo, Google Earth-engine en QGIS.

De 3 zones definiëren

Wanneer de landschapsgrenzen grofweg zijn gedefinieerd, kan het nuttig zijn om je landschap vanuit het perspectief van 3 zones te bekijken. Het is ook nuttig om dit te doen als je nog in het ruwe stadium zit. Voortbouwend op de inleiding tot de 3 Zones (zie hoofdstuk Het 4 Returns Framework), biedt dit hoofdstuk praktische richtlijnen voor het begrijpen en definiëren van de huidige ruimtelijke configuratie van de 3 Zones in uw landschap.

Perspectief krijgen

Bij het verkennen van de 3 Zones in je landschap gaat het niet alleen om het tekenen van lijnen op een kaart - het gaat om het verkrijgen van inzichten, het aanzwengelen van discussies en het vormen van een gedeelde visie. Kaarten zijn nuttig, maar een rijke dialoog speelt ook een rol bij het plannen en beheren van je landschap. Door de 3 Zones te begrijpen en te definiëren kun je uitzoomen en een vogelperspectief krijgen, zodat je de complexiteit en dynamiek ziet die tussen de 3 Zones speelt. Dit inzicht valideert uw grenzen en verdiept uw begrip van de context van het landschap. Het Het verbetert de communicatie, helpt prioriteiten te stellen en stuurt interventies, waardoor uiteindelijk de visie op uw landschap vorm krijgt. Kortom, het verkennen van de 3 Zones dient twee belangrijke doelen: 

• Bevorderen van een mentaliteitsverandering onder landschapsbelanghebbenden. De 3 Zones helpen om het landschap te zien als een onderling verbonden systeem, rekening houdend met verschillende aspecten van menselijke activiteiten, natuurbehoud en de gezondheid van ecosystemen. Het maakt een meer holistische benadering van het beheer van landgebruik mogelijk en stimuleert het denken op landschapsniveau. 
• Inzicht verschaffen in de landschappelijke context. Inzicht in de 3 Zones in je landschap draagt bij aan een beter begrip van landgebruik, veranderingen in landgebruik en de onderlinge verbondenheid tussen verschillende landschapsfragmenten. Dit is belangrijk omdat de uitvoering van herstelactiviteiten in een landschap zorgvuldige planning vereist en begrip voor de behoeften van zowel de natuur als de mens. 

Criteria om de 3 zones te definiëren

Gezien de diversiteit van landschappen is het belangrijk om de 3 zones binnen elk landschap duidelijk af te bakenen. De belangrijkste vormen van landgebruik in elke zone zijn weergegeven in de onderstaande tabel en de criteria die de zones karakteriseren zijn te vinden in de tool De 3 zones definiëren. Het definiëren van zones kan afhankelijk zijn van de context. Wat in het ene landschap als economische zone wordt beschouwd, kan in een ander landschap als gecombineerde zone worden gedefinieerd. De 3 zones en hun criteria zijn dus bedoeld als leidraad en kunnen worden aangepast aan de context en hersteldoelstellingen van elk landschap. 

De zones in uw landschap begrijpen

Hoe pas je deze criteria toe op je eigen landschap? De 3 zones oefening zal helpen. Het kan worden gedaan in een workshop met uw team of landschapspartners en is nuttig voor het beoordelen van de huidige situatie en het bedenken van de toekomst van het landschap, afgestemd op een langetermijnvisie (zie hoofdstuk Van visie naar actie). De 3 Zones oefening biedt verschillende benaderingen om de 3 Zones te helpen definiëren, waaronder een workshop waarin belanghebbenden de zones definiëren en in kaart brengen en een benadering op basis van een geografisch informatiesysteem (GIS) met behulp van ruimtelijke karteringssoftware. De benaderingen kunnen worden gecombineerd om elkaar aan te vullen. 

De workshopmethode brengt verschillende belanghebbenden bijeen voor een inclusieve discussie over het definiëren van de 3 zones van een landschap. Deelnemers bekijken thematische kaarten van een gebied en bespreken de huidige staat en mogelijke toekomstige zones. De gids Ruimtelijke planning en monitoring van landschapsinterventies: Kaarten die mensen met hun landschappen verbinden kunnen helpen bij het selecteren en aanpassen van kaarten voor deze oefening. Als de 3 zones zijn gedefinieerd, kunnen de deelnemers ze op een landschapskaart tekenen en bespreken welke dynamiek er nu en mogelijk in de toekomst tussen de zones speelt. De grenzen worden ruwweg geschetst, waarbij de onderscheidende kenmerken en functies van elke zone worden vastgelegd. Door dit interactieve proces creëren belanghebbenden gezamenlijk een holistisch begrip van de dynamiek van het landschap en ontwikkelen ze een eerste visie voor duurzaam beheer en herstel.

De GIS-gebaseerde aanpak maakt gebruik van ruimtelijke karteringstools, zoals ArcGIS of QGIS, om de 3 Zones van een landschap te visualiseren. Er worden gedetailleerde kaarten gemaakt die onderscheidende kenmerken en landtypes laten zien. Satellietbeelden en andere gegevens worden gebruikt om elke zone te schetsen. Deze kaarten helpen verduidelijken wat er nu in het landschap gebeurt en wat er in de toekomst zou kunnen veranderen. Ze zetten aan tot gesprekken over de ondersteuning van plannings- en besluitvormingsprocessen voor het landschap.

Wat is de volgende stap?

Van het blootleggen van de krachten die een landschap en de grenzen ervan vormen, tot het verdiepen in de dynamiek van de 3 Zones, heeft u een solide basis gelegd voor effectief beheer en herstel. Als we verder gaan, zal het volgende hoofdstuk voortbouwen op deze basis, het aanbieden van hands-on oefeningen en benaderingen om uw begrip van het landschap te verrijken. Deze hulpmiddelen zullen u in staat stellen om gerichte strategieën voor holistisch landschapsherstel te ontwikkelen en uw visie te verfijnen. Laten we doorgaan met de reis naar het verkrijgen van een gezamenlijk begrip van het landschap.